สุภาษิต หมายถึง คำพูดที่พูดออกมา ไม่ว่าจะเป็นทำนองสำนวนโวหาร หรือคำพังเพย มีเนื้อความหรือความหมายที่ดี มักเป็นคำตักเตือนสั่งสอน หรือเตือนใจให้ระลึกถึงอยู่เสมอ มีอยู่ 2 ประเภท คือ
1.คำสุภาษิตประเภทที่ พูด อ่าน หรือเข้าใจเนื้อความได้ทันที โดยไม่ต้องแปลความหมาย
2.คำสุภาษิตประเภทที่ พูด อ่าน หรือฟังแล้วยังไม่เข้าใจเนื้อความนั้นในทันที ต้องนึกตรึกตรอง หรือแปลความอีกที
คำพังเพย หมายถึง กลุ่มคำที่กล่าวขึ้นมาลอยๆ มีลักษณะติชมหรือแสดงความคิดเห็นอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อเตือนให้คิด ซึ่งแต่งมาจากเหตุการณ์ต่างๆในอดีต
ล้านนา หมายถึง ดินแดนที่อยู่ทางภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย คือจังหวัดทั้งหมด ๙ จังหวัด ได้แก่เชียงราย เชียงใหม่ น่าน พะเยา แพร่ แม่ฮ่องสอน ลำพูน ลำปาง อุตรดิตถ์ มีภาษาถิ่นคือ ภาษาล้านนา หรือ คำเมือง และคนที่อาศัยอยู่ในแดนล้านนาจะเรียกว่า คนล้านนา หรือคนเมือง
สุภาษิตล้านนา คือ คำภาษิตที่ถูกแต่งโดยคนล้านนา โดยใช้ภาษาล้านนาในการแต่ง เพื่อใช้ในการสั่งสอนคนในท้องถิ่นล้านนา โดยแต่งจากมูลเหตุต่างๆในอดีต เช่น เกิดจากธรรมชาติ เกิดจากการละเล่น เกิดการการกระทำ เกิดจากสิ่งแวดล้อม เกิดจากอุบัติเหตุ เกิดจากแบบแผนประเพณี เกิดจากศาสนา เป็นต้น
ตัวอย่างคำสุภาษิตล้านนา
-สุภาษิตล้านนาที่มีมูลเหตุในการแต่งมาจากการกระทำของคน
กิ๋นของเปิ้น ไว้ของตั๋ว
หมายถึง คนที่เห็นแก่ตัว เอาเปรียบผู้อื่น
กิ๋นข้าวงายแล้วนอน กินข้าวตอนแล้วแอ่ว แอ่วๆแหวงๆปิ๊กมากินน้ำแกงถ้วยเก่า
หมายถึง ถ้าเอาแต่กิน นอน เที่ยว ก็ไม่มีอะไรดีขึ้น
กิ๋นข้าวแล้วนอน ผีปั๋นปอนวันละเจ็ดเตื้อ
หมายถึง คนที่ใช้ชีวิตแบบกินๆนอนๆ ไม่รู้จักออกกำลังกาย มักมีโรคภัยไข้เจ็บอยู่เสมอๆ
กิ๋นข้าวหื้อไว้ต่าน้ำ
หมายถึง ทำอะไรให้รู้จักพอประมาณ
กิ๋นแล้วหื้อเก็บ เจ็บแล้วหื้อจำ
หมายถึง ให้รู้จักเก็บและจดจำประสบการณ์และสิ่งที่เคยทำมาเอาไว้
กิ๋นหวอมหวอม ผอมจ้อค่อ
หมายถึง ทุ่มเททำอะไรลงไปแล้วไม่มีอะไรดีขึ้น
กิ๋นหื้อปอต๊อง หย้องหื้อปองาม
หมายถึง การกินการอยู่ต้องรู้จักพอประมาณ
เกิดเป็นคนขึ้นห้วยหื้อสุด ขุดฮูไหนหื้อตึก
หมายถึง ถ้าจะทำงานอะไรต้องทำให้ถึงที่สุด
เก็บผักผลไม้ บ่ดีเก็บไกล๋ เก็บต๋มตัวคันได ปอแก๋งปอนึ้ง
หมายถึง การทำงาน ทำมาค้าขาย อย่าโหมงานหนักจนเกินกำลัง จงทำแต่พอเหมาะพอควรกับพละกำลัง
เก็บผักหื้อเอาตึงเครือ เก็บบ่าเขือหื้อเอาตึงขวั๊น
หมายถึง ทำอะไรให้เรียบร้อย อย่าเอาเฉพาะส่วนที่มีประโยชน์แล้วทิ้งส่วนอื่นที่ไม่จำเป็นไว้
ข้ามขัวยังบ่ป้น จะไป๋ฟั่งห่มก้มแยงเงา
หมายถึง ทำอะไรยังไม่สำเร็จอย่าเพิ่งโอ้อวด
จะนั่งหื้อผ่อตี้ จะหนีหื้อผ่อก้น
หมายถึง เวลาจะทำอะไรต้องเป็นคนรอบคอบ
โจรปล้นยังเหลือเฮือนไว้ ไฟไหมยังเหลือตี้ดิน แต่การพนันมันกิ๋น บ่มีดินจักอยู่
หมายถึง โจรปล้นยังเหลือบ้านไว้ ไฟไหม้ยังเหลือที่ดิน แต่การพนันทำให้แม้แต่ที่ดินก็ไม่เหลือ
ดั๊กจื้อกื้อ เหมือนลื้อฟังธรรม
หมายถึง อาการนึ่งเงียบไม่พูดไม่จา
ดำน้ำหื้อถึงทราย นอนหงายหื้อมันเห็นฟ้า
หมายถึง ทำอะไรให้ทำจริงจัง
ตุ้มผ้าลายหมาจ้างเห่า ค้นกำเก่าจ้างผิดหัวกั๋น
หมายถึง การขุดคุ้ยเรื่องเก่าๆที่เคยบาดหมางกันมาพูด มักเป็นต้นเหตุให้ทะเลาะกัน
บ่ดีตี๋กลองแข่งฟ้า บ่ดีขี่ม้าแข่งต๋าวัน
หมายถึง อย่าทำอะไรให้เกินกำลังความสามารถของตัวเอง
บ่ตันนั่งจะไปฟั่งคู้เข่า ควายบ่ตันเน่าจะไปฟั่งปาดจิ้น
หมายถึง ทำงานไม่เสร็จอย่าเพิ่งคุยโม้
ไปก๋ารเมื่อตอน ดีกว่านอนวันค่ำ
หมายถึง ไปทำงานสาย ยังดีกว่าเอาแต่นอนไม่ทำงาน
ยามมีกิ๋นติ๊กๆ ยามบ่ะมีพับต๋าหยิบๆ
หมายถึง คนที่เวลามั่งมีก็กินเอาๆ เมื่อยามยากจน ก็มานั่งทำตาปริบๆ เพราะไม่มีจะกิน
เยี๊ยะการเอ็นยาน
หมายถึง คนที่ขี้เกียจ ทำงานแบบขอไปที
วัดหัวลูบง่อน
หมายถึง คนที่ทำความเจ็บช้ำให้คนอื่นแล้วในภายหลังก็มาขอโทษ
อย่าฮู้ก่อนหมอ อย่าซอก่อนปี่
หมายถึง อย่าทำอะไรที่มันไม่ถูกกาลเทศะ
อู้หื้อเปิ้นฮัก ยากนักจักหวัง อู้หื้อเปิ้นจัง คำเดียวก็ได้
หมายถึง การพูดให้เขารักนั้นยาก แต่การพูดให้เขาเกลียดชังนั้นง่าย
-สุภาษิตล้านนาที่มีมูลเหตุในการแต่งมาจากลักษณะนิสัยของคน
กำกึ๊ดดี เหล็กจีย่อมเป๋นพร้าโต้ กำกึ๊ดขี้โล้ พร้าโต้ย่อมเป๋นเหล็กจี
หมายถึง ถ้ามีความคิดดีก็สามารถทำสิ่งเล็กน้อยเป็นสิ่งที่มีคุณค่าได้ แต่ถ้ามีแต่ความคิดไร้แก่นสารก็สามารถทำให้ของที่มีค่าก็กลายเป็นของด้อยค่าได้
กึ๊ดว่าตั๋วหล๊วกคือคนง่าว กึ๊ดดว่าตั๋วง่าวคือคนหล๊วก
หมายถึง คนที่อวดรู้อวดฉลาดคือคนโง่ เพราะคนฉลาดมักอ่อนน้อมถ่อมตน
กึ๊มงึ๋มดื่มใน น้ำบ่ไหลเจี้ยวปี๊น
หมายถึง คนที่เงียบขรึมแต่เวลาทำอะไรนั้นจะเอาจริงเอาจัง
เกิดเป๋นคนหื้อมืนตากว้างๆ ผ่อหนตางไปไกล๋ๆ
หมายถึง คนเราต้องมองการณ์ไกล พิจารณาสิ่งต่างๆ ให้รอบคอบ
แก่นตาควักออก เอาบ่ากอกเข้ายัด
หมายถึง ของมีค่าอยู่กับตนไม่รู้จักใช้ แต่ไปหาสิ่งไร้ค่ามาแทน
ของกิ๋นลำอยู่ตี้คนมัก ของฮักอยู่ตี้คนเปิงใจ๋
หมายถึง ความพึงพอใจของแต่ละบุคคล ไม่สามารถบังคับกันได้
ขี้โลภปันเสีย ขี้เหลือปันได้
หมายถึง คนโลภมักจะเสียของ คนไม่โลภมักจะได้ทรัพย์
คนจะดี ตึงดีเมื่อผ้าอ้อมปอก คนจะวอก มันตึงวอกต๊าวต๋าย
หมายถึง คนดีก็จะดีตั้งแต่แรก คนโป้ปดมดเท็จ มันก็เป็นแบบนั้นไปตลอด
คนหมั่น ยากไร้ มีคนสงสาร ขี้คร้านแอวยาน ไผบ่ผ่อหน้า
หมายถึง คนขยันหมั่นเพียร แม้ยากไร้ ก็มีคนสงสาร คนขี้เกียจสันหลังยาว ไม่มีใครสนใจ
คนอู้ได้ปากนัก อมแพะเต็มปากยังบ่ฮู้ตัว
หมายถึง การห้ามคนพูดมากให้หยุดพูดเป็นการยาก
คนเฮามนุษย์ อย่าไปหัวแข็ง หื้อร่ำเปิดแยง ต๋ามธรรมพระเจ้า
หมายถึง อย่าทำเป็นคนหัวแข็งดื้อด้านว่ายาก สอนยาก
ใคร่ขี้ล่นหาขอน ใคร่นอนล่นหาสาด
หมายถึง คนที่อยู่ไปวันๆอย่างไม่มีความกระตือรือร้น ถึงเวลาจำเป็นจึงจะเตรียมตัว
เฒ่าหัวเฒ่าหาง ตางกลางยังบ่เฒ่า
หมายถึง คนแก่ที่แก่แต่ตัวหัวใจไม่ยอมแก่
ตกต๋าเปิ้นเป๋นดีใคร่หัว ตกต๋าตัวเป๋นดีใคร่ไห้
หมายถึง อย่าหัวเราะเยาะเมื่อผู้อื่นทำพลาด เพราะเมื่อเราทำพลาดเราก็จะถูกหัวเราะเยาะเช่นกัน
ตางไปวัดหมอง ตางไปหนองเหลี้ยม
หมายถึง คนที่หลงผิดจนยากจะเห็นธรรม
ต๋าอยู่หน้า ผ่อหน้าบ่หัน
หมายถึง ความบกพร่องของคนอื่นนั้น เรามองเห็นได้ชัด แต่ความบกพร่องของตนแล้วมักจะมองไม่เห็น
เปิ้นว่าเสือ ตั๋วว่าพระเจ้า บ่ดีเน้อปี้น้อง
หมายถึง สิ่งที่คนอื่นมองว่าไม่ดี แต่เรากลับมองว่าดี
มนุษย์ลุ่มฟ้า โลกหล้าใจ๋เหลียว เลิกเจ้นข้อมือเดียว ไผหลอนหยั่งได้
สมุทรกงกา แม่น้ำต่ำใต้ จักเลิ๊กเปียงใด หยั่งตึ๊ก
หมายถึง มนุษย์ที่อาศัยอยู่บนโลกนี้น้ำใจลึกเพียงองคุลีเดียว แต่ไม่มีใครจะหยั่งน้ำใจได้
มีลูกมีหลานอย่าไปถามฆ่า มีจ๊างมีม้าอย่าไปถามฟัน
หมายถึง อย่าเป็นคนใจคอโหดร้ายทารุณ
เมื่อป้อแม่มี กิ๋นขว้างโบ๊ะขว้างบ๊ะ ป้อแม่ตายละ เป๋นบ่าห่อยนอยจา
หมายถึง คนที่ยามที่พ่อแม่อยู่นั้น ชอบกิ้นทิ้งขว้าง ใช้จ่ายฟุ่มเฟือย เมื่อพ่อแม่ตายไป ก็ไม่มีเงิน
ไม่มีที่อยู่
เลี้ยงหมาหวังไว้กิ๋นดูก เลี้ยงลูกหวังไว้กิ๋นแฮง ปลูกเต้าปลูกแต๋งหวังไว้กิ๋นหน่วย
หมายถึง เราทำการอะไรไว้ก็ย่อมหวังผลตอบแทนเป็นธรรมดา เหมือนเลี้ยงหมาไว้ให้มันแทะกระดูกวัวกระดูกควาย เลี้ยงลูกก็หวังไว้ให้ช่วยแรงงาน เหมือนเราปลูกแตงหวังกินลูกกินผลของมันฉันใด คนเราทำอะไรก็ต้องหวังผลเช่นนั้น
สอนเปิ่นไต่ขัว แต่ตั๋วตกน้ำ
หมายถึง คนที่มักจะเที่ยวสั่งสอนผู้อื่นแต่ตัวเองกลับทำพลาดเสียเอง หรือทำแบบนั้นไม่ได้
สิบมื้อซื้อวัน บ่ตันได้กิ๋น เจ๊าก็ว่างาย ขวายก็ว่าฮ้อน
หมายถึง คนที่มัวแต่หาข้ออ้างอยู่อย่างนั้น ไม่ยอมทำงาน
หนังแห้งบ่เคยพอง
หมายถึง คนที่ตกยากมานาน พอได้ดีมักจะลืมตัว
เอาคนอื่นเป๋นดีไปตางหน้า ละป้อแม่ไว้เป๋นหย่อมหญ้าอยู่ตางหลัง
หมายถึง คนที่ไปได้ดิบได้ดี หรือไปเป็นคนมีทรัพย์สมบัติบริวารเจริญงอกงามไพบูลย์ แต่ละทิ้งพ่อแม่โดยไม่แลเหลียว
ผู้ที่มีความเป็นปราชญ์อยู่ในตัวมักแสวงหาแต่สิ่งดีๆ ที่ทำให้หัวใจของเขาไม่ขุ่นมัว เพื่อที่ว่าความไม่ดีทั้งหลายจะได้มาแผ้วพานปัญญาของเขา บุคคลเหล่านี้จึงคัดกรองเอาแต่สิ่งดีๆเข้าสู่ตนเอง แม้แต่การรับฟังก็ต้องผ่านการกรองสามชั้นอันได้แก่ สิ่งที่เป็นความจริง สิ่งที่เป็นความดี และสิ่งที่เป็นประโยชน์เราอาจไม่ใช่นักปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่อย่างโซเครติส แต่เราก็น่าจะนำเอาวิธีการของเขามาใช้กับตนเองได้ มีเรื่องมากมายเหลือเกินเกิดขึ้นในโลกนี้ ทั้งเรื่องจริงและโกหก เรื่องที่เป็นความดีความชั่ว เรื่องที่เป็นประโยชน์ละไม่เป็นประโยชน์ หากเรารับฟังทั้งหมดนี้ไปทุกเรื่อง จิตใจเราคงวุ่นวายน่าดูเพราะเรื่องโกหกจะชี้ให้เราหลงผิด เรื่องไม่ดีจะทำให้จิตใจของเราปั่นป่วน และเรื่องไม่มีประโยชน์ก็จะทำให้ชีวิตเราตกต่ำ แต่ถ้าเราได้คัดกรองการรับรู้ข่าวสารและเลือกรับในสิ่งที่จะไม่เข้าไปเกลือกกลั้วกับสิ่งที่ไม่จริง ไม่ดี และไม่เป็นประโยชน์ได้ ชีวิตเราก็จะมีแต่ความสดชื่นรื่นเริงเช่นเดียวกันกับเรา หากได้รับฟังในเรื่องไม่ดี ไม่จริง ไม่มีประโยชน์แล้วไซร้ ก็จงเก็บมันไว้ให้ตายไปกับตัวเถิด อย่าได้แจกจ่ายแพร่งพรายไปสู่ผู้อื่นเลย หากทำเช่นนี้ได้ก็เท่ากับว่าเราไม่ได้ไปเพิ่มความทุกข์ให้ใคร และเป็นบุญกุศลแก่ชีวิตของเราด้วย(จากนิทานสีขาวของ ดร.อาจอง ชุมสาย)
พ่อผมชอบกินผัก (ผมไม่ชอบกินเลย) พ่อชื้อดินมาแล้วใส่กล่องโฟมเก่าที่บริษัทส่งยามาให้ เจาะก้นกล่องแล้วปลูกผักไว้สี่ห้าอย่าง ยายชอบมากเวลาทำอาหารก็จะมาเก็บไปใช้ครับ
Attawichpanphan's Blog 